قلب جهان معاصر کجاست؟
محمد بقر صدری می گوید:هارتلند (قلب جهان) در طول تاریخ، سرزمین‌های متفاوتی بوده و در هر زمان معین به یک سرزمین اطلاق می‌شود که در قرن بیستم هارتلند جهان، آسیای مرکزی بود و در حال حاضر هارتلند جهان، ایران است.
کد خبر: ۲۷۶۸۶۶
تاریخ انتشار: ۱۲ تير ۱۴۰۱ - ۲۲:۱۳

به گزارش صدای ایران،هارتلند (قلب جهان) در طول تاریخ، سرزمین‌های متفاوتی بوده و در هر زمان معین به یک سرزمین اطلاق می‌شود که در قرن بیستم هارتلند جهان، آسیای مرکزی بود و در حال حاضر هارتلند جهان، ایران است.



محمدباقر صدری - کارشناس اقتصادی ظهار کرد: در حال حاضر ایران در منطقه ژئوپلتیک بسیار ایده‌آلی قرار دارد که باید از این موقعیت در جهت پیشرفت کشور استفاده کنیم. هر حکومتی که طی یک قرن اخیر در ایران بر سر کار آمده به دلیل موقعیت هارتلند بودن کشور در منطقه تاثیرگذار بوده است.

وی افزود: به طور مثال پدیده‌هایی همچون انقلاب مشروطه، ملی شدن صنعت نفت و انقلاب اسلامی ایران به دلیل موقعیت حساس ژئوپلتیک کشور، تاثیرات بزرگی در منطقه ایجاد کردند. دشمنان کشور نیز با علم به این مساله سعی کردند با ترفندهای مختلف از جمله جنگ تحمیلی، کنترل ایران را در دست بگیرند که خوشبختانه موفق نشدند.

این کارشناس اقتصادی با بیان این‌که وظیفه‌ی مسوولان و مدیران در ایران به دلیل ویژگی هارتلند بودن کشور بسیار سنگین‌تر از کشورهای غیرهارتلند است، تاکید کرد: باید از این موقعیت ژئوپلتیکی خدادادی برای توسعه همه‌جانبه‌ی سیاسی و اقتصادی بهره بگیریم و قهرمانان ملی شدن صنعت نفت و قهرمانان انقلاب اسلامی را خوشحال کنیم.

صدری با اشاره به پشت سر گذاشتن پنج برنامه توسعه در کشور گفت: یک سال دیگر وارد برنامه ششم توسعه می‌شویم. فرصت‌های عظیمی در برنامه پیش‌بینی شده که نباید تنها بر روی کاغذ باقی بمانند بلکه باید در عمل پیاده شوند.

وی بر اهمیت کاهش وابستگی به نفت تاکید و اظهار کرد: توطئه‌های نظام سلطه در اتکای اقتصاد کشور به نفت نقش دارد اما متاسفانه ما هم در وظایفی که به عهده‌ی خومان بوده کوتاهی کرده‌ایم. شناخت ظرفیت‌ها برای توسعه زیرساخت‌های غیرنفتی باید سرلوحه امور قرار گیرد.

این کارشناس اقتصادی با بیان این‌که متاسفانه ما در شاخص‌های اقتصادی بجز ترکمنستان و افغانستان از بسیاری کشورهای منطقه عقب‌تر هستیم، گفت: نباید از ظرفیت‌های نوینی که همواره ایجاد می‌شود غافل شویم. در حال حاضر صنعت آی‌تی به عنوان صنعتی مهم، روند مناسبات جهانی را در هم کوبیده است. آی‌تی وسیله‌ای برای کاهش شکاف عمیق توسعه بین کشورهای صنعتی و کشورهای جهان سوم شده که ما نیز باید از این صنعت بهترین استفاده را ببریم.

وی با اشاره به قرار داشتن شهری در نزدیکی کوالالامپور به عنوان پایتخت الکترونیکی مالزی اظهار کرد: آی‌تک فرصتی در اختیار مالزی قرار داد که دیگر نمی‌توان این کشور را کنترل کرد. این صنعت می‌تواند در اختیار همه کشورها از جمله ایران قرار گیرد. ما در 12 سال گذشته پیشرفت‌هایی در صنعت آی‌تی داشته‌ایم اما به هیچ وجه کافی نبوده و ما هنوز واردکننده بسیاری از محصولات الکترونیک از کشورهای جنوب شرقی آسیا هستیم.

صدری دیگر ظرفیت کشور برای پیشرفت اقتصادی را استفاده از مناطق آزاد دانست و گفت: در حال حاضر مناطق آزاد ما به جای زمینه‌سازی برای صنعتی شدن کشور، تبدیل به مناطق گردشگری یا تجاری شده‌اند و در هیچ صنعتی نوآوری ایجاد نکردند. انتخاب آقای ترکان به عنوان رییس مناطق آزاد این امیدواری را ایجاد کرد تا تحولی در این مناطق ایجاد شود.


در آغازین سالهای قرن بیستم شاهد ظهور نظریه های «ژئوپلتیکی» هستیم. این دیدگاه ها بر مبنای تعامل محیط جغرافیایی با تولید قدرت سیاسی شکل گرفته اند.

«سر مکیندر» جغرافیدان انگلیسی در سال ۱۹۰۴ میلادی، نظریه تصرف «قلب جهان» (Heart Land) را مطرح کرد. دیدگاه‌های وی در کتاب‌های «محور جغرافیایی تاریخ» و «حقیقت و آرمان‌های دمکراتیک» تبیین گردیده است. او سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را «جزیره جهانی» (World Island) نامگذاری کرد و محور مرکزی این جزیره جهانی را به عنوان «هارتلند» (قلب جهان) نامید. از دیدگاه این جغرافیدان، «هارتلند» عبارت است از منطقه گسترده ای که از شرق به سیبری غربی؛ و از غرب به رودخانه «ولگا» در روسیه؛ و از شمال به اقیانوس منجمد شمالی؛ و از جنوب به ارتفاعات هیمالیا و ارتفاعات ایران و ارتفاعات مغولستان محدود می گردد. «سر مکیندر» پس از چندی، دامنه غربی «هارتلند» را تا حدود کشورهای اروپای شرقی توسعه داد. بر این اساس، «قلب جهان» منطقه وسیعی است که شامل بخش بزرگی از ایران، افغانستان، آسیای میانه و بخش مهمی از روسیه می شود و دریای خزر در میان آن جای دارد.


وی در سال ۱۹۱۹ اعلام داشت: «هر قدرتی که بر اروپای شرقی دست یابد، بر «هارتلند» تسلط می یابد، و هرکس بر هارتلند (قلب زمین) تسلط یابد، بر «جزیره جهانی» حاکم خواهد شد؛ و هرکس بر جزیره جهانی حاکم شود، فرمانروای همه جهان خواهد بود».

بر پایه تئوری هارتلند، طرح «تصرف هارتلند» در یکصد سال گذشته مدّ نظر استراتژیست‌های کشورهای غربی و قدرتهای بزرگ در مغرب زمین بوده است. پس از تولّد سه ایدئولوژی از درون حرکت مدرنیسم غربی (یعنی: ناسیونالیسم، سوسیالیسم و لیبرالیسم)، هریک از حوزه های ایدئولوژیک مذکور در برهه‌ای از زمان با الهام از طرح «هارتلند» برای تصرف «قلب زمین» خیز برداشته‌اند و دو بلوک اول و دوم در تأمین کامل هدف یاد شده ناکام گردیده‌اند و بلوک سوم در حال تجربه کردن تصرف کامل آن برآمده است. و اینک توضیح مطلب: در جریان جنگ جهانی، ارتش مغرور نازی به رهبری هیتلر که نمایندگی «ناسیونالیسم» را بر عهده داشت، پس از تصرف بخش عمده اروپا، به منظور تصرف «قلب جهان» به روسیه لشکر کشی کرد ولی با مقاومت حریفان قدرتمندش، طعم تلخ شکست را چشید و بدینسان، ارتش آلمان در سال ۱۹۴۶ با تحمل ناکامی از آن سرزمین باز گشت و سقوط هولناک ایدئولوژی «ناسیونالیسم» و حکومت هیتلر را به تماشا نشست.


هارتلند چیست قلب جهان


در سال ۱۹۷۹ ارتش سرخ اتحاد جماهیر شوروی که نمایندگی «سوسیالیسم» را بر عهده داشت، به منظور تکمیل و توسعه تسلط خود بر «هارتلند» به افغانستان که در این حوزه قرار دارد و دارای ارزش خاص استراتژیک است لشکر کشی نمود؛ ولی با مقاومت حریف همزاد خویش یعنی جهان غرب که نمایندگی «لیبرالیسم» را بر عهده داشت با همکاری جریانات سلفی تولید شده توسط سرویس های اطلاعاتی غرب، زمین گیر شد و در فاصله سالهای ۱۹۸۸ و ۱۹۸۹ مجبور به عقب نشینی از افغانستان شد.


بر مبنای تئوری هارتلند می توان به اهمیت سرزمین ایران پی برد که شش حوزه ژئوپولیتیکی به شرح ذیل ارتباطی تنگاتنگ دارد

ـ حوزه قفقاز و آناتولى (ایران، ارمنستان، گرجستان و روسیه)

ـ حوزه دریاى خزر (ایران، ترکمنستان، قزاقستان، روسیه و آذربایجان)

ـ حوزه فلات ایران (ایران، پاکستان و افغانستان)

ـ حوزه آسیاى مرکزى (ایران، ترکمنستان، قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان)

ـ حوزه دریاى عمان و اقیانوس هند (ایران، پاکستان، هند، عمان و امارات متحده عربى)

ـ حوزه خلیج فارس (ایران، عراق، کویت، عربستان، امارات متحده عربى، قطر، بحرین و عمان).

البته تئوری های ژئوپلتیکی تنها به «هارتلند» مکیندر محدود نشد، بلکه پس از آن تئوری های ریمولند (اسپاکمن)، قدرت دریایی (ماهان)، کمربند شکننده (کوهن) و مرکز- مرکز هرکدام کوشیدند تا به ارائه دیدگاههای جدید در تعیین کانون قدرت در جهان معاصر بپردازند.

نیکسون رئیس جمهور اسبق آمریکا که خود دارای دیدگاه های راهبردی در حوزه اندیشه سیاسی بود معتقد بود «نفت خون صنعت مدرن است» و بر این اساس بود که راههای دریایی (که مجرای اصلی انتقال نفت به جهان صنعتی بودند) به عنوان شریان های حیاتی قدرت تعریف شدند و این خاستگاه نظریه قدرت دریایی شد.

اما محور قرار گرفتن مسئله ای چون نفت باعث ظهور نظریات جدیدتری در حوزه مناسبات بین المللی شد که به نظریات «ژئو اکونومیک» مشهور شدند. در این دیدگاه ها تعامل محیط جغرافیایی با تولید قرت اقتصادی مورد توجه قرار می گیرد.

بر این اساس بود که نظریه «هارتلند جدید» طرح شد که بر مبنای آن هارتلند جدید شامل دو هارتلند نفتی و هارتلند گازی است. هارتلند نفتی شامل کشورهایی است عمده منابع نفتی دنیا را در دست دارند و حول محور خلیج فارس شکل گرفت و هارتلند گازی شامل کشوراهی داریی ذخائر عظیم گاز که شامل ایران و کشورهای آسیای میانه و حوزه قفقاز می باشد. نکته قابل توجه آن است که نقطه مشترک و مرکز این دو هارتلند، ایران می باشد.

پروفسور جفرى کمپ در سال ۱۹۹۷ با نظریه اى تکمیلى بر دو نظریه هارتلند و ریملند مى گوید: مجموعه سرزمین هاى دربرگیرنده خلیج فارس و دریاى خزر منطقه اى بیضى شکل انرژى استراتژیک است که سرزمین ایران مانند پلى استراتژیک این دو منبع بزرگ انرژى جهان را به هم پیوند مى دهد.



در توضیح این نکته می توان به کنفرانسى تحت عنوان «ایران، زمان روى آوردن به نگرشى تازه» در تیر ماه سال ۱۳۸۳ توسط شوراى سیاست خارجى ایالات متحده در واشنگتن و با حضور بیش از ۳۰۰ نفر از نظریه‌پردازان و استادان برجسته علوم سیاسى برگزار شد، اشاره کرد. در این کنفرانس قرائت گزارش شوراى روابط خارجى در مورد نحوه مواجهه با ایران به عنوان مهمترین بخش کنفرانس مورد توجه محافل سیاسى و رسانه‌هاى بین‌المللى قرار گرفت. گزارشى که با مدیریت و نظارت «برژینسکى» و «رابرت گیتس» تهیه شده بود.  در این کنفرانس، ویژگی‌های منحصر به فرد ایران در منطقه بیان گردیده و به منابع سرشار نفت و گاز آن به شرح ذیل اشاره شده است و در آن آمده است: «مواهب عظیم طبیعى ایران که تقریبا ۱۱ درصد ذخایر نفتى جهان را در خود جاى داده و دومین منبع بزرگ گاز جهانى است ایران را به بازیگرى با نقش غیر قابل انکار در عرصه اقتصاد جهان تبدیل کرده است.»


اما وقوع انقلاب اسلامی ایران باعث شده است تا برخی متفکران و تئوریسین های جهان غرب نسبت به دیدگاه های خود تجدیدنظر نمایند. تا پیش از بروز انقلاب اسلامی دیدگاه های اقتصادی زیربنای نظرگاه های تولید قرت بود، اما وقوع انقلاب اسلامی باعث ظهور نظریات «ژئوکالچر» که به بررسی تعامل محیط جغرافیایی یا تولید قدرت فرهنگی می پردازد، شد.

یکی از آخرین دیدگاههایی که در حوزه مناسبات بین المللی مطرح شده است، نظریه «تئولند» است. بر اساس این نظریه که توسط دکتر محمدجعفر ایرانی مطرح شده است، آنچه امروز به عنوان استمرار حساسیت هاى پیشین ابرقدرتهای جهان و استکبار جهانى در این منطقه مى باشد، عنصرى به نام «دین» (تئو) یا اسلام گرایی نامیده اند. بر اساس این تئوری، اگر امروز خطرى هژمونی و سلطه جهان غرب و آمریکا را تهدید مى کند چیزى نیست جز «دین» با نگرش اسلام ناب. جالب آن است که خاورمیانه مهد ادیان تو حیدی بوده است و در حال حاضر ج.ا.ا. به عنوان محور اسلام گرایی شیعی در منطقه و جهان می باشد. بنابراین ایران محور «تئولند» بود.

ساموئل هانتینگتون در مقاله اى که پیش از مرگش در مجله «فرین افریز» ارگان رسمى شوراى روابط خارجى آمریکا به چاپ رسیده اعلام می نماید که سیاست هاى بین المللى معاصر، هیچ شباهتى به الگوهاى ارائه شده (تک قطبى، یک قطبى، چند قطبى، ائتلاف قدرت هاى درجه دوم) ندارد.

وى با این ادعا که آمریکا نه تنها ابرقدرتى است که در سطح دنیا از همه ابعاد قدرت اقتصادى، نظامى ، دیپلماتیک، ایدئولوژیک و فرهنگى دست بالا را دارد بلکه از توانایى و امکانات لازم براى پاسدارى از منافع خود تقریباً در سراسر دنیا برخوردار است. وى ادامه مى دهد که در سطح دوم جهان معاصر، قدرت هاى بزرگ منطقه اى قرار دارند. این قدرت ها برمناطقى از جهان تسلط دارند بى آنکه همچون آمریکا بتوانند اهداف و قابلیت هاى خود را در سطح جهان گسترش دهند و در نهایت به این قدرت هاى بزرگ منطقه اى چنین اشاره مى کند:

۱.      ترکیب آلمان و فرانسه در اروپا

۲.      روسیه در اوراسیا

۳.      چین و تا حدودى ژاپن در آسیاى شرقى

۴.      هند در آسیاى جنوبى

۵.      ایران در آسیاى جنوب غربى

۶.      برزیل در آمریکاى لاتین و آمریکاى جنوبى

۷.      نیجریه در آفریقا

پربیننده ترین ها